بيان آيه 35 - 36 - 37 لغت نفق : نقب و پناهگاه در زير زمين . اصل اين كلمه به معناى خارج شدن است . منافق يعنى كسى كه خارج از ايمان است . نفقه يعنى چيزى كه از دست انسان خارج مىشود . سلّم : نردبان وسيلهء سالمى براى بالا رفتن . استجابت : فرق آن با اجابت اين است كه در استجابت ، معناى قبول است ولى اجابت ، اعم از رد و قبول است . برخى هر دو را بيك معنى دانسته‌اند . اعراب فَإِنِ اسْتَطَعْتَ : جواب شرط محذوف است . يعنى « فافعل » حذف جواب شرط در هر جا كه معلوم باشد ، صحيح است . مقصود وَ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ : خداوند متعال ، به پيامبر خود مىگويد : اينها از كفر خود دست بردار نيستند و ايمان نمىآورند ، اگر بىايمانى و گمراهى آنها بر تو دشوار است ، در صورتى كه مىتوانى ، راهى بدرون زمين يا نردبانى بسوى آسمان ، پيدا كن و براى آنها نشانى بياور كه آنها را به ايمان مجبور كند و كفر را ترك كنند . ابن عباس مىگويد : مقصود اين است كه آيه‌اى بهتر و آشكارتر از قرآن وجود ندارد كه براى آنها بياورى . كسى كه در برابر قرآن سر تسليم فرو نياورد ، در برابر هيچ چيز تسليم نميشود . وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى : اگر خدا ميخواست ، اين قدرت را داشت كه آنها را مجبور كند كه دست از كفر برداشته ، مسلمان شوند ، لكن چنين كارى نميكند ،